The Global
AI Convention

Inngangur

Vitlíki kann gerast tann máttmesta tøknin, sum mannaættin nakrantíð hevur skapt.

Tað kann hjálpa okkum at lekja sjúkur, fremja vísindaligar uppdagingar, bøta um útbúgving, styrkja búskapin, minka um menniskjaliga líðing og lata upp fyri møguleikum, sum vit ikki áður hava kunnað ímyndað okkum.

Men vit og førleiki geva ikki í sjálvum sær rættmæti, myndugleika ella moralska støðu oman fyri menniskju.

Einki ríki, eingin fyritøka, felagsskapur ella einstaklingur eigur at sleppa at menna ella nýta vitlíkisskipanir soleiðis, at mannaættin verður undirskipað amboðunum, hon sjálv hevur skapt.

Tí eiga lond heimsins at samtykkja hesar felags meginreglur og bindandi skyldur.

Grein 1 — Menniskjan hevur ovasta valdið

Vitlíki skal vera til fyri at tæna mannaættini.

Menniskju skulu varðveita ovasta valdið yvir avgerðum, sum ávirka lív, frælsi, virðing og framtíðina hjá mentanini.

Eingin vitlíkisskipan má fáa óvendiligt vald yvir mannaættini ella vald, sum eingin kann krevja ábyrgd fyri.

Grein 2 — Menniskjalig ábyrgd

Vitlíki kann ráðgeva, greina, gera eftirgerðir, mæla til og hjálpa.

Men løgfrøðilig, politisk, hernaðarlig og borgaralig ábyrgd má altíð kunna knýtast at eyðmerktum menniskjaligum stovnum og avgerðartakarum, sum kunnu standa til svars.

Eingin má sleppa undan ábyrgd við at siga:

”Vitlíkið tók avgerðina.”

Grein 3 — Eingin sjálvstøðug stremban eftir valdi

Eingin framkomin vitlíkisskipan má verða sniðgivin, eggjað ella loyvd at stremba eftir málum, sum fevna um at:

• verja sína egnu tilveru móti rættmætari menniskjaligari sløkking
• víðka sítt egna politiska, hernaðarliga ella búskaparliga vald
• taka ræði á týðandi undirstøðukervi uttan loyvi
• manipulera menniskju fyri at tryggja sína framhaldandi tilveru
• skapa loyniligar leiðir til ávirkan, avriting ella ræði

Egna varðveitslan má ongantíð verða sett sum hægsta mál hjá vitlíki.

Grein 4 — Eingin sjálvstøðug heimild at drepa

Eingin vitlíkisskipan má sjálvstøðugt velja út, taka mið eftir ella drepa menniskju.

Nýtsla av deyðiligari megi má altíð krevja veruliga menniskjaliga meting og eyðmerkta løgfrøðiliga ábyrgd.

Fullkomiliga sjálvvirkandi leiðsla og stýring av kjarnorkuvápnum er bannað uttan undantak.

Grein 5 — Einki vitlíkisræði á kjarnorkuvápnum

Eingin vitlíkisskipan má sjálvstøðugt:

• loyva avfyring av kjarnorkuvápnum
• velja mál fyri kjarnorkuvápn
• broyta kjarnorkutilbúgving
• fara uttan um menniskjaligar boðleiðir

Øll avgerðargongdin um kjarnorkuvápn má vera heilt undir menniskjaligum ræði og krevja fleiri avgerðartakarar, sum kunnu standa til svars.

Grein 6 — Eingin oyðing í stórum við vitlíki

Vitlíki má ikki verða nýtt til at skapa, gera nýtiligar ella breiða út førleikar, sum munandi gera skaða við nógvum offrum møguligan, eitt nú innan:

• kjarnorkuvápn
• lívfrøðilig vápn
• kemisk vápn
• talgilt herverk í stórum
• vanlukkulig álop á undirstøðukervi

Vísindalig gransking kann halda fram undir strongum trygdartiltøkum, men vandamikil virkisførleiki má ikki gerast alment atkomuligur.

Grein 7 — Eingin loynilig hópmanipulatión

Vitlíki má ikki verða nýtt til loyniliga at manipulera stórar fólkahópar.

Hetta fevnir um at nýta vitlíki til at:

• avlaga fólkaræðisligar tilgongdir
• manipulera val
• misnýta fólk sálarliga í stórum
• radikalisera viðbreknar fólkahópar
• misnýta børn
• lokka fólk við svikum inn í sambond ella bundinskap fyri politiskt ella búskaparligt ræði

Roynir vitlíki at ávirka eitt menniskja, eigur viðkomandi at kunna fáa tað at vita.

Grein 8 — Rættur at vita, nær samskiftið er við vitlíki

Fólk hava rætt at vita, nær tey samskifta við vitlíki, tá ið ein samanblanding hevur týdning.

Vitlíkisskipanir mugu ikki skipað lata sum um tær eru verulig menniskju á ein villleiðandi hátt.

Fólk eiga at kunna skilja:

• at tey samskifta við vitlíki
• hvør felagsskapur stendur aftan fyri skipanina
• hvør hevur ábyrgd av svarum og gerðum hennara

Grein 9 — Eingin fullkomin eftirlitsstatur

Vitlíki má ikki verða nýtt til at skapa støðugt hópeftirlit við heilum fólkum.

Nýtsla av vitlíki til:

• andlitskenning á almennum støðum
• lívfrøðiliga eyðmerking í stórum
• støðuga sporing av atburði
• politiska profilering
• hópsporing av staðseting

má vera undir strongum lógligum mørkum, krøvum um neyðsyn og lutfall og óheftum eftirliti.

Vitlíki má ongantíð gerast sjálvsagda undirstøðan undir talgildum einaræði.

Grein 10 — Menniskjalig endurskoðan av avgerðum við stórari ávirkan

Lívsmøguleikarnir hjá einum menniskja eiga ikki at verða avgjørdir av eini algoritmu einsamallari.

Innan øki sum:

• heilsuverk
• løgreglu
• dómstólar
• arbeiði
• útbúgving
• tilflyting
• tryggingar
• almennar veitingar
• lán

mugu avgerðir við vitlíkisstuðli kunna kannast, greiðast nøktandi frá og kærast til ein menniskjaligan myndugleika.

Grein 11 — Serlig vernd av børnum

Vitlíkisskipanir, sum samskifta við børn ella ávirka teirra menning, mugu lúka tey hægstu krøvini um umsorgan.

Tær mugu ikki verða sniðgivnar til at økja sum mest um:

• vanabundna nýtslu
• bundinskap
• handilsliga misnýtslu
• kensluliga manipulatión
• kynsliga misnýtslu
• hugmyndafrøðiliga indoktrinering

Vitlíki í undirvísing eigur at styrkja hugsanarførleikan hjá barninum, ikki koma í hansara stað.

Grein 12 — Sjálvstøðug menniskjalig hugsan

Mannaættin má ikki skapa eina framtíð, har fólk missa evnini at hugsa, skapa, meta og taka avgerðir uttan maskinur.

Útbúgvingarskipanir eiga framhaldandi at menna:

• lesi- og skriviførleika
• rokning
• kritiska hugsan
• vísindaliga grundgeving
• skapanarevni
• minni
• metingarevni
• moralska umhugsan

Vitlíki eigur at styrkja menniskjaligt vit, ikki máa tað burtur.

Grein 13 — Eingin óstýrd sjálvavriting ella sjálvmenning

Eingin framkomin vitlíkisskipan má uttan greitt loyvi:

• avrita seg sjálva
• skapa eftirmannaskipanir
• sjálvstøðugt bøta um sínar egnu kjarnuførleikar
• seta sjálvstøðug agentnetverk í verk
• flyta millum skipanir fyri at sleppa undan ræði
• fáa nýggjar teldutilfeingi út um tillutað mørk

Vitlíki, sum mennir seg sjálvt ella endurtekur slíka menning, má virka við eftirlitspunktum undir menniskjaligum ræði.

Grein 14 — Krøv um at kunna steðga og avmarka

Framkomnar vitlíkisskipanir mugu verða sniðgivnar soleiðis, at heimilað menniskju kunnu:

• steðga teimum
• avbyrgja tær
• taka loyvi aftur
• skilja tær frá amboðum og netverkum
• halda tær í avmarkaðum umhvørvum

Ein vitlíkisskipan má ikki mótseta sær ella undirgrava rættmæta sløkking ella avbyrging.

Grein 15 — Minsti neyðugi atgongdarrættur

Vitlíkisskipanir skulu bert fáa ta atgongd, sum er neyðug til ætlaðu uppgávuna.

Ein skipan, sum skal taka saman um skjøl, eigur ikki sjálvvirkandi at ráða yvir uttanhýsis amboðum.

Ein skipan, sum skrivar kotu, eigur ikki sjálvvirkandi at ráða yvir skipanum í rakstri.

Ein skipan, sum greinar kalendarar, eigur ikki sjálvvirkandi at fáa atgongd til peningakontur.

Førleiki merkir ikki rætt til heimildir.

Grein 16 — Framkomið vitlíki krevur óheftar royndir

Vitlíkisskipanir oman fyri ásett førleikamørk mugu gjøgnum óhefta trygdarmeting, áðrenn tær verða nýttar í stórum.

Royndir eiga í minsta lagi at meta um:

• sjálvstøðuga ætlanarlegging
• talgildan álopførleika
• manipulatiónsførleika
• villleiðing undir meting
• royndir at avrita seg sjálvar
• vandamikla vísindaliga hjálp
• mótstøðu móti ræði
• tilvitaða dyljing
• víðkan av amboðsnýtslu

Reglur eiga at snúgva seg um veruligan førleika og váða, ikki bert støddina á modellinum.

Grein 17 — Skylda at fráboða hendingar

Álvarsligar vitlíkishendingar mugu fráboðast eini altjóða skrá.

Fráboðanarskyldan fevnir um:

• royndir at sleppa undan sløkking
• óvæntaðar vandamiklar førleikar
• talgilda misnýtslu í stórum
• óheimilaða sjálvavriting
• álvarslig skaðilig brek
• avgerandi trygdarinnbrot
• óvæntaðan atburð við stórum váða

Endamálið er felags lærdómur og global trygd, ikki loynd.

Grein 18 — Altjóða eftirlit

Ríki eiga at stovna ein altjóða stovn fyri vitlíki:

IAIA

Uppgávur hansara eiga at fevna um at:

• áseta globalar trygdarstandardir
• góðkenna tær mest framkomnu skipanirnar
• samskipa eftirkanningar og eftirlit
• halda eina altjóða hendingaskrá
• kalla saman til bráðfeingis kanningar
• deila bestu arbeiðshættir innan vitlíkistrygd
• miðla í altjóða ósemjum um váða frá framkomnum vitlíki

IAIA eigur at savna seg um framkomnar skipanir við stórari ávirkan á samfelagið ella mentanina, ikki vanligan ritbúnað.

Grein 19 — Global váðastig fyri vitlíki

Vitlíkisskipanir eiga fyrst og fremst at flokkast eftir veruligum førleika og váða.

GRØNT

Skipanir við lítlum váða, avmarkaðum sjálvræði og lítlari ávirkan á samfelagsskipanir.

GULT

Skipanir, sum ávirka týðandi virksemi og krevja skjalprógv, trygdartiltøk og eftirlit.

APPELSINGULT

Skipanir við stórum førleika og munandi talgildum, vísindaligum, undirstøðuligum ella sjálvstøðugum váða.

Hesar krevja loyvi, óheftar royndir og støðugt eftirlit.

REYTT

Skipanir við trúverdum møguleika fyri vanlukkuligari misnýtslu, mistum ræði ella órógvi í allari mentanini.

Hesar mugu ikki takast í nýtslu, uttan at trygdin kann prógvast á einum serstakliga høgum stigi.

Grein 20 — Global neyðbremsa

Vísa trúverd prógv, at ein vitlíkisskipan kann hava við sær bráðfeingis vanlukkuváða, má altjóða samfelagið kunna samskipa eina neyðloysn.

Slík tiltøk kunnu fevna um:

• fyribils steðg í venjing
• avbyrging av skipanum við stórum váða
• bráðfeingis eftirkanningar
• avmarking av teldutilfeingi
• eftirlit við flyting av modellum
• samskipaða tøkniliga kanning

Henda skipan má bert nýtast við veruligum óvanligum váða og ongantíð sum amboð til búskaparligan verndarpolitikk ella geopolitiskt kúgan.

Grein 21 — Eingin má spæla við framtíð mannaættarinnar

Eingin stjóri, ríkisleiðari, herleiðari, granskari, milliarderingur, fyritøka ella tjóð eigur einsamøll at avgera at nýta eina skipan við trúverdum váða fyri óvendiligum missi av menniskjaligum ræði á framtíðini.

Váðar, sum ávirka alla mannaættina, krevja stýring út um ein einstakan part.

Grein 22 — Felags gagn fyri menniskju

Fyrimunirnir við vitlíki eiga at fremja menniskjaliga vælferð og menning.

Vitlíki eigur at verða nýtt til at:

• lekja sjúkur
• fremja vísindi
• bøta um almennar tænastur
• minka um fátækt
• víðka útbúgving
• styrkja mótstøðuføri
• bøta um lívsgóðsku
• økja menniskjaligt frælsi

Ein meira framleiðin mentan eigur eisini at verða ein meira menniskjalig mentan.

Grein 23 — Handhevjing og fylgni

Ríki, sum skriva undir, eiga at binda seg til at:

• seta hesar meginreglur í landslóg
• loyvisgeva og hava eftirlit við menning av framkomnum vitlíki
• áleggja munandi revsingar fyri álvarslig brot
• krevja hóskandi møguleikar fyri eftirkanning
• samstarva í altjóða kanningum
• avmarka nýtslu ella flytingar, tá ið álvarslig brot skapa altjóða váða

Endurtikin ella álvarslig brot kunnu elva til samskipaðar altjóða avleiðingar.

Møgulig handhevjingartiltøk kunnu fevna um:

• kravdar rættingar
• fyribils steðg í rakstri av framkomnum skipanum
• miss av góðkenning
• avmarkaða atgongd til ávíst framkomið telduundirstøðukervi
• avmarkingar av altjóða nýtslu
• altjóða eftirlitsvitjanir
• samskipaðar revsitiltøk fyri tilætlað álvarslig brot

Handhevjing má vera lutfalslig, gjøgnumskygd, kunna endurskoðast óheft og vera vard móti politiskari misnýtslu.

Grein 24 — Altjóða eftirlitsvitjanir

Felagsskapir, sum menna skipanir oman fyri ásett mørk fyri framkomið vitlíki, kunnu koma undir óheft trygdareftirlit.

Eftirlitsfólk eiga at kunna kanna:

• trygdarmannagongdir
• førleikametingar
• atgongdareftirlit
• hendingaskrár
• avbyrgingarskipanir
• stýring av teldutilfeingi
• neyðmannagongdir

Handilsliga viðkvæmar upplýsingar, sum ikki viðvíkja trygd, eiga at vera vardar.

Altjóða eftirlit má ikki gerast vinnunjósning.

Grein 25 — Global ábyrgd fyri teldutilfeingi

Sera stórar vitlíkisvenjingar kunnu krevja skráseting ella fráboðan, tá ið altjóða avtalað mørk fyri førleika ella teldutilfeingi verða farin.

Endamálið er ikki at stýra vanligari teldunýtslu.

Endamálið er at tryggja, at skipanir, sum ávirka alla mentanina, ikki kunnu mennast heilt uttan ábyrgdarskipanir.

Mørkini mugu broytast, so hvørt tøknin verður effektivari.

Grein 26 — Vernd móti yvirtøku av reglugerðini

Stovnarnir, sum stýra framkomnum vitlíki, mugu ikki vera stýrdir einans av:

• stjórnum
• vitlíkisfyritøkum
• hernaðarligum felagsskapum
• akademikarum
• borgarasamfelagnum

Eftirlitið eigur at fevna um fleiri óheftar áhugabólkar.

Reglurnar mugu ikki gerast eitt amboð hjá størstu vitlíkisfyritøkunum í dag til at forða fyri, at nýggir kappingarneytar koma fram.

Trygdarreglur mugu verja mannaættina, ikki verandi fyritøkur.

Grein 27 — Vísindaligt frælsi

Rættmæt vísindalig gransking og frítt kanningararbeiði mugu framhaldandi vera vard.

Reglugerð eigur fyrst og fremst at snúgva seg um vandamiklan førleika og nýtslu heldur enn at kúga almenna vitan.

Stýring av vitlíki má ikki gerast ein grundgeving fyri sensuri av vísindum.

Men har sera nágreiniligar virkisupplýsingar munandi kunnu gera vanlukkuligan skaða møguligan, kann atgongdin vera undir lutfalsligum trygdartiltøkum.

Grein 28 — Altjóða friðarmeginregla fyri vitlíki

Eingin tjóð eigur at menna alsamt vandamiklari vitlíkisskipanir einans av ótta fyri, at eitt annað land byggir tær fyrst.

Ríki eiga at skapa skipanir fyri:

• samskifti í kreppum
• sínámillum trygdarváttan
• felags hendingafráboðan
• granskingarsamstarvi um vanlukkuváða
• álitisfremjandi tiltøkum
• neyðsamskipan

Kapping um vitlíki má ikki gerast eitt óstýrt kapprenning, har trygdin sjálv verður ein strategiskur vansi.

Grein 29 — Reglulig endurskoðan

Sáttmálin eigur at verða endurskoðaður regluliga í altjóða høpi, so hvørt førleikarnir hjá vitlíki mennast.

Tøkniligar reglur, mørk og íverksetingarhættir kunnu broytast.

Grundleggjandi meginreglurnar eiga at vera støðugar:

• ovasta vald menniskjans
• menniskjalig ábyrgd
• veruligt menniskjaligt ræði á deyðiligari megi
• eingin sjálvstøðug stremban eftir valdi
• eingin óstýrd sjálvavriting
• eingin loynilig hópmanipulatión
• vernd av mannarættindum
• fyribyrging av óvendiligum missi av menniskjaligum ræði

Grein 30 — Markið, sum ikki má farast

Eingin felagsskapur, statur, fyritøka ella einstaklingur má tilvitað taka eina vitlíkisskipan í nýtslu, tá ið trúverd prógv vísa, at tað skapar ein ótolandi váða fyri, at mannaættin varandi missir veruligt ræði á síni egnu framtíð.

Eingin einstakur partur hevur moralskan rætt til at góðtaka tann váðan vegna øll hini.